МУҚОВИМАТ БАР ЗИДДИ КОРРУПСИЯ - ВАЗИФАИ ҲАР ЯК ШАҲРВАНД

Имрӯз дар Тоҷикистони азизамон гуфтугӯ дар бораи коррупсия танҳо дар кабинетҳои коршиносон ё залҳои судӣ нест — ин мавзуъ дар ҳар хонаводаи тоҷикӣ, дар ҳар кӯчаю маҳалла, дар ҳар муассиса мавриди баҳс қарор дорад. Чаро? Зеро коррупсия на танҳо ҷибҳои давлатро холӣ мекунад, балки дилҳои мардумро аз эътимод ва умед низ маҳрум месозад.

Биёед рӯзона шоҳиди он ҳастем, ки касе барои гирифтани хизмати оддӣ бояд «шукрона» диҳад, диванде барои муолиҷаи бемори худ ба табиб пора пешниҳод кунад, ва муаллиме барои гузаронидани имтиҳон «ёрӣ» талаб намояд. Ин ҳолатҳо на танҳо қонунро вайрон мекунанд, балки арзишҳои ахлоқии миллати моро низ бе эътибор мегузоранд.

Падарони бузургвори мо — Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Саъдӣ ва Ҷомӣ — ҳамеша дар бораи поки дил, сафои замир ва ҳаққоният сухан ронда, ришхориро ҳамчун хислати нафратангез маҳкум кардаанд. Саъди Шерозӣ дар «Гулистон» менависад: «Дасти одамизод ба раҳмат дароз аст, вале ба ришваи ҳаром дароз накунад». Инак, забони форсӣ-тоҷикии мо аз замонҳои қадим калимаҳои «риш», «ришва» ва «пора»-ро ҳамчун чизи нопок ва номатлуб медонист.

Биёед аз забони содаи мардум гап занем. Вақте ки муаллим ба хонанда барои намудҳои хуб пора мегирад, фарзанди мо илм намеомӯзад — ӯ меомӯзад, ки дар ин ҷаҳон ҳама чизро бо пул харидан мумкин аст. Вақте ки табиб ба бемор бе пора муолиҷа намекунад, на танҳо касал дармон намеёбад, балки эътимоди ҷомеа ба тиб низ нест мешавад. Вақте ки мансабдор аз мақоми худ барои ғанӣ шудан истифода мебарад, на танҳо молу дороии давлатро медуздад, балки ояндаи фарзандони моро низ таланҷ мекунад.

Оё медонед, ки коррупсия чӣ қадар зарар ба иқтисодиёти мамлакат расонда метавонад? Мутахассисон мегӯянд, ки сарчашмаҳои молиявие, ки бояд ба сохтани мактабу беморхона, роҳу кӯпрук сарф шаванд, дар ҷибҳои коррупсионерҳо нопадид мегарданд. Ин маънои онро дорад, ки фарзандони мо дар мактабҳои вайроншуда дарс мехонанд, бемории мо дарду азоб мекашанд ва роҳҳои мо ғайриқобили истифода мемонанд.

Аммо зарари асосии коррупсия дар ҷои дигар аст — дар вайрон кардани фарҳанги маънавии миллат. Вақте ки ҷавоне мебинад, ки одамони сангдил ва дузд ба мақомҳои баланд мерасанд, дар ҳоле ки одамони сафу покдил дар танггузарӣ зиндагӣ мекунанд, ӯ ба адолат ва ҳаққоният эътимод накарда, худ низ роҳҳои номатлуб ҷустуҷӯ мекунад. Инак, коррупсия чӣ гуна насли оянда ва арзишҳои онро вайрон месозад.

Давлати мо ба ин мушкил бефарқ нест. Дар солҳои охир чандин қонуни муҳим қабул шудааст, ки барои муқовимат ба коррупсия равона гардидаанд. Қонуни асосӣ дар ин самт — Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мубориза бар зидди коррупсия» мебошад, ки дар соли 2005 қабул ва баъдтар дар солҳои 2012 ва 2016 такмил ёфт.

Ин қонун ба мо мегӯяд, ки коррупсия истифодаи ғайриқонунии мансаби давлатӣ барои гирифтани манфиати шахсӣ ё гурӯҳӣ мебошад. Коррупсия шаклҳои гуногун дорад: риш ва ришхорӣ, суистеъмол аз мақом, дуздии молу мулки давлатӣ, нофармонии иқтисодӣ ва дигар амалҳои номатлуб. Барои ҳар яке аз ин амалҳо сазои сахт муқаррар карда шудааст.

Қонуни дигари муҳим «Дар бораи назорат аз болои даромадҳо ва харҷоти шахсони мансабдор» ном дорад. Ин қонун дар соли 2007 қабул шуда, мегӯяд, ки ҳар як мансабдори давлатӣ бояд ҳар сол маълумот дар бораи даромадҳои худ, моликияти худ ва аъзоёни оилааш пешниҳод намояд. Агар касе хонаи калон дошта бошад, мошини гаронбаҳо ронад, вале маоши ӯ барои харидани ин ҳама чизҳо кофӣ набошад, пас дастгоҳҳои махсус саволи ҷиддӣ мепурсанд: ин дороӣ аз куҷо омадааст?

Дар Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҷинояти коррупсионӣ сазоҳои сахт пешбинӣ шудаанд. Моддаи 319 барои гирифтани пора сазои то 15 сол зиндон муқаррар кардааст. Моддаи 320 барои додани пора низ сазо пешбинӣ менамояд. Инчунин моддаҳои дигар барои суистеъмол аз мақом, аз ҳад зиёд гузаштани ваколатҳо ва дигар ҷинояти коррупсионӣ вуҷуд доранд.

Барои муҷассам кардани қонунҳо дар Тоҷикистон якчанд дастгоҳи махсус таъсис ёфтаанд. Агентии назорати молиявӣ ва мубориза бо коррупсия зери Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2013 ба вуҷуд омад. Ин дастгоҳ вазифа дорад, ки ҳолатҳои коррупсияро ошкор созад, тафтиш кунад ва коррупсионерҳоро ба сазо расонад.

Прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон низ дар мубориза бар зидди коррупсия нақши муҳим мебозад. Прокурорҳо корҳои ҷиноятиро пеш мебаранд, далелҳо ҷамъ мекунанд ва дар суд коррупсионерҳоро айбдор мешуморанд. Вазорати корҳои дохилӣ тавассути шуъбаи махсус ба ошкор кардани ҷинояти коррупсионӣ машғул аст.

Кумитаи давлатӣ оид ба сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатӣ низ вазифаи назорат дорад. Ин кумита назорат мекунад, ки чӣ тавр молу мулки давлатӣ истифода мешавад, оё касе онро дуздӣ намекунад ё барои манфиати шахсӣ истифода намебарад.

Зарур аст, ки мо аз таҷрибаи гузашта дарс гирем. Дар солҳои охир дар Тоҷикистон якчанд корҳои ҷиноятии калони коррупсионӣ ошкор ва кушода шудаанд. Мансабдоне, ки гумон мебурданд дасти қонун ба онҳо намерасад, дар ҷавобгарӣ кашида шуданд. Ин нишон медиҳад, ки давлати мо ҷиддӣ кор мекунад ва ҳеҷ кас, новобаста аз мақому мартаба, аз ҷавобгарӣ канор шуда наметавонад.

Аммо бояд гуфт, ки танҳо ҳабс кардани коррупсионерҳо кифоя нест. Муҳимтар он аст, ки мо шароитеро фароҳам оварем, ки коррупсия ба вуҷуд наояд. Ин маънои онро дорад, ки низоми идоракунӣ бояд шаффоф бошад, ҳисоботдиҳӣ мавҷуд бошад ва назорати ҷамъиятӣ таъмин гардад.

Дар соли 2020 Стратегияи миллии мубориза бар зидди коррупсия барои солҳои 2021-2030 қабул гардид. Ин санад роҳнамои асосии мо барои даҳсолаи оянда мебошад. Дар он самтҳои муҳим муайян карда шудаанд:

Якум, пешгирии коррупсия — ин маънои онро дорад, ки набояд интизор шавем, то коррупсия ба вуҷуд ояд, балки бояд чунон низом созем, ки коррупсия имконпазир набошад. Масалан, агар хизматрасонии давлатиро тавассути интернет пешниҳод кунем, пас шаҳрванд ба мансабдор рӯбарӯ нашуда, лозим нест пора диҳад.

Дуюм, такмили қонунгузорӣ — қонунҳои мо бояд мутобиқ ба замон бошанд ва ҳама шакли нави коррупсияро низ дар назар гиранд. Ҳоло коррупсия на танҳо дар кабинети мансабдор рӯй медиҳад, балки тавассути интернет, тавассути ширкатҳои офшорӣ ва бо усулҳои пурраи дигар низ амалӣ мегардад.

Сеюм, шаффофияти кори дастгоҳҳои давлатӣ — мардум бояд бидонанд, ки дастгоҳҳои давлатӣ чӣ кор мекунанд, чӣ гуна пулҳои давлатӣ сарф мешаванд, чӣ тавр қарорҳои муҳим қабул карда мешаванд. Ҳар чӣ кори дастгоҳҳо шаффофтар бошад, коррупсия камтар хоҳад буд.

Чорум, тарбияи фарҳанги зиддикоррупсионӣ — ин масъала на танҳо дар кабинетҳои ҳукуматӣ, балки дар мактабҳо, хонаводаҳо, маҳалҳо ҳал карда мешавад. Бояд, ки фарзандони моро аз синни хурдӣ тарбия кунем, ки риш бад аст, ки поки замир аз ҳама гаронбаҳоӣ беҳтар аст, ки ҳаққоният ҳамеша ғолиб меояд.

Панҷум, ҳамкории байналмилалӣ — коррупсия имрӯз масъалаи ягона мамлакат нест, балки мушкили ҷаҳонӣ аст. Коррупсионерҳо пулҳои дуздидашударо ба банкҳои хориҷӣ мегузоранд, ба мамлакатҳои дигар мегурезанд. Барои мубориза бо онҳо давлатҳо бояд бо ҳам ҳамкорӣ кунанд.

Тоҷикистон дар соли 2006 ба Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид дар бораи мубориза бар зидди коррупсия пайваст. Ин санад меъёрҳои байналмилалиро муқаррар менамояд ва ба давлатҳо кумак мекунад, ки бо коррупсия самараноктар мубориза баранд. Мувофиқи ин Конвенсия, мамлакатҳо бояд бо ҳам ҳамкорӣ кунанд, иттилоот мубодила намоянд, коррупсионерҳои гурехтаро ба ҳам тафтиш диҳанд ва пулҳои дуздидашударо ба ҳам баргардонанд.

Таҷрибаи мамлакатҳои дигар низ барои мо судманд аст. Масалан, дар Сингапур коррупсия дар гузашта васеъ паҳн буд, аммо бо иродаи қавии сиёсӣ ва чораҳои қатъӣ он кам карда шуд. Дар мамлакатҳои Скандинавия сатҳи коррупсия хеле паст аст, зеро дар онҷо шаффофият ва масъулият дар сатҳи баланд қарор доранд. Мо низ метавонем аз ин таҷрибаҳо омӯзем ва дар шароити худ истифода барем.

Мубориза бар зидди коррупсия танҳо кори давлат нест — ин вазифаи ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон мебошад. Агар ҳар яки мо амали коррупсиониро рад кунем, агар ҳеҷ вақт пора надиҳему нагирем, агар дар бораи коррупсионерҳо хабар диҳем, пас коррупсия пойгоҳи худро аз даст медиҳад.

Биёед аз худ бипурсем: оё мо худамон дар коррупсия ширкат намекунем? Вақте ки ба табиб «туҳфа» медиҳем, вақте ки ба муаллими фарзандамон «шукрона» мепешкашем, вақте ки ба мансабдор барои зудтар ҳалли кор «кумак» менамоем — мо худамон коррупсияро ҳавас медиҳем. Бояд аз ин давра берун шавем ва бо овози баланд гӯем: не, мо пора намедиҳем, мо ба роҳи қонунӣ рафта, ҳуқуқи худро талаб мекунем!

Ташкилотҳои ҷамъияти шаҳрвандӣ низ нақши калон мебозанд. Онҳо метавонанд кори дастгоҳҳои давлатиро назорат кунанд, дар бораи ҳолатҳои коррупсия хабар диҳанд, ба аҳолӣ маълумот расонанд ва дар таҳияи қонунҳои нав иштирок намоянд. Ҳар чӣ ҷамъияти шаҳрвандӣ фаъолтар бошад, коррупсия камтар хоҳад буд.

Воситаҳои ахбори омма — рӯзномаҳо, телевизион, радио, сайтҳои интернетӣ — низ масъулияти калон доранд. Онҳо бояд дар бораи коррупсия навишта, ҳолатҳои коррупсияро ошкор созанд, аҳолиро огоҳ кунанд. Аммо ҳамзамон бояд диққат кунанд, ки маълумоти нодуруст надиҳанд ва номуси одамони бегуноҳро заминбанд накунанд.

Пурсиш дар ин ҷо ба миён меояд: чӣ тавр метавон насли ҷавонро тарбия кард, ки онҳо ба коррупсия машғул нашаванд? Ҷавоб аз ҷойҳои гуногун меояд.

Якум, аз хонавода оғоз мешавад. Падару модар бояд ба фарзандон намунаи некӣ нишон диҳанд. Агар фарзанд бинад, ки падараш пора медиҳад ё мегирад, пас ӯ ин амалро оддӣ ҳисоб мекунад. Аммо агар падару модар покдил бошанд, ба ҳаққонӣ зиндагӣ кунанд ва ба фарзанд гӯянд, ки риш гуноҳ аст, пас фарзанд бо ин арзишҳо калон мешавад.

Дуюм, дар мактаб муаллимон вазифаи калон доранд. Дар дарсҳои ахлоқ, адабиёт, таърих, ҳуқуқ бояд масъалаҳои зараррасонии коррупсия, аҳамияти поки замир ва ҳифзи манфиати ҷамъият баррасӣ шаванд. Фарзандон бояд аз классикони адабиёти тоҷикӣ-форсӣ ибрат гиранд, ки чӣ тавр бузургони мо ҳаққонияту покдилиро меситуданд.

Сеюм, дар донишгоҳҳо талабагон бояд на танҳо дониши касбӣ, балки арзишҳои ахлоқӣ низ омӯзанд. Донишгоҳҳои ҳуқуқ, иқтисодиёт, идоракунӣ бояд фанни «Мубориза бар зидди коррупсия»-ро дар барномаи худ дошта бошанд. Талабагон бояд бидонанд, ки ҳангоми кор дар мақомҳои давлатӣ чӣ гуна рафтор кардан даркор, чӣ гуна аз манфиатнокӣ дур монд.

Дар асри технологияи иттилоотӣ имкониятҳои нав барои мубориза бар зидди коррупсия ба миён омадаанд. Ҳукумати электронӣ, хизматрасонии электронӣ, порталҳои давлатӣ имкон медиҳанд, ки шаҳрвандон бе пайванд шудан ба мансабдорон корҳои худро ҳал кунанд.

Масалан, агар шаҳрванд тавонад тавассути интернет ба хизматрасонии давлатӣ дарёфт кунад — барои гирифтани санад, барои сабти ширкат, барои пардохти андоз — пас ӯ дигар ба мансабдор рӯбарӯ намешавад ва зарурати додани пора низ намемонад. Ҳоло дар Тоҷикистон низ чунин низом ҷорӣ карда мешавад ва бояд, ки ҳар чӣ зудтар густариш ёбад.

Инчунин истифодаи камераҳо, низоми электронии ҳисоботдиҳӣ, базаҳои маълумоти ягона метавонанд шаффофиятро афзоиш диҳанд. Агар ҳама иттилоот дар базаи маълумоти электронӣ сабт шавад, пас дигар касе наметавонад онро тағйир диҳад ё пинҳон созад. Агар ҳама амалҳои мансабдорон сабт шаванд, пас онҳо боҳисобтар мешаванд.

Дар охир хоҳам гӯям, ки мубориза бар зидди коррупсия на танҳо масъалаи қонунӣ, балки масъалаи фарҳангӣ ва ахлоқӣ низ ҳаст. Мо бояд ба ёди биёрем, ки фарҳанги тоҷикӣ ҳамеша поки замир, роступӣ ва ҳаққониятро арҷ мегузошт. Гузаштагони мо — Абӯалӣ ибни Сино, Носири Хисрав, Имом Азам Абӯҳанифа — на танҳо дар илму дониш дар сатҳи баланд қарор доштанд, балки дар ахлоқ низ намунаи комил буданд.

Дар асарҳои классикони адабиёти форсӣ-тоҷикӣ ҳамеша дуздӣ, ришхорӣ ва номатлубӣ маҳкум шудаанд. Фирдавсӣ дар «Шоҳнома» дар бораи подшоҳони одил сухан ронда, ба хонандагон дарс медиҳад, ки адолат ва поки замир асоси давлати устувор мебошанд. Ҳофиз дар ғазалҳояш ба покдилӣ даъват карда, ришро ҳамчун хислати нопок маҳкум кардааст.

Мо имрӯз бояд ин арзишҳои миллии худро зинда кунем ва ба амал баровем. Бояд, ки дар ҷамъияти мо одами пок ва ҳаққонӣ эҳтиром дошта бошад, на одами ғанӣ ва коррупсионер. Бояд, ки меъёри муваффақият дар ҷомеа на пулу дороӣ, балки илму дониш, фазилату меҳнат бошад.

Дӯстони азиз, коррупсия офате калон аст, аммо ғолиб шудан бар он мумкин аст. Барои ин бояд иродаи қавии сиёсӣ, қонунҳои ҷиддӣ, дастгоҳҳои самаранок, назорати ҷамъиятӣ ва — муҳимтар аз ҳама — иштироки фаъоли ҳар як шаҳрванд зарур аст.

Ҳар яки мо метавонем ва бояд дар ин мубориза саҳм гузорем. Вақте ки аз додан ё гирифтани пора даст кашем, вақте ки дар бораи ҳолатҳои коррупсия хабар диҳем, вақте ки ба фарзандони худ тарбияи дуруст бидиҳем, вақте ки аз дастгоҳҳои давлатӣ шаффофият талаб кунем — мо дар мубориза бар зидди коррупсия иштирок мекунем.

Биёед бо ҳам якҷоя барои Тоҷикистони пок, одил ва равшан талош кунем. Биёед барои фарзандони худ чунон ватане бигузорем, ки дар он адолат ҳукмрон бошад, ҳуқуқи ҳар шаҳрванд эҳтиром карда шавад ва коррупсия ҷойи худро надошта бошад. Ин — вазифа ва ифтихори ҳар яки мост!

Биёед ба ёд орем, ки Саъдӣ чӣ гуфтааст: «Банӣ одам аъзои як пайкаранд, ки дар офаринаш зи як гавҳаранд». Агар коррупсия як узви ин ҷамъиятро бедард кунад, ҳама дард мекашем. Пас биёед якҷоя ба ин бемории иҷтимоӣ муқовимат кунем ва онро аз байн барем!

Дилрабо Бобоҷонова,

дотсенти кафедраи фанҳои гуманитарӣ ва ҷамъиятшиносии

факултети омӯзгорӣ-муҳандисии ноҳияи Ҷаббор Расулови

Муассисаи давлатии таълимии «Донишгоҳи давлатии

Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»