ЭКСТРЕМИЗМ ВА ТЕРРОРИЗМ: ҶАНБАҲОИ ПСИХОЛОГИИ ИҶТИМОӢ
Экстремизм ва терроризм падидаҳои мураккаби иҷтимоӣ-психологӣ мебошанд, ки дар ҷомеаи муосир аҳамияти калидӣ пайдо кардаанд. Экстремизм (тундравӣ, аз андоза гузаштан) аксаран метавонад ба терроризм расонад. Истилоҳи «терроризм» аз калимаи лотинии terror маншаъ гирифта, маънояш «тарс ва ваҳм» мебошад. Террористон мекӯшанд мақсаду мароми худро бо роҳи зӯроварӣ, куштор ва ба вуҷуд овардани тарс амалӣ созанд, ки ин ҷомеаро ба ҳолати ноумедӣ ва фишори психологӣ мебарад.
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар Иҷлосияи сеюми фавқулодаи Созмони Конфронси исломӣ (шаҳри Макка, 7-уми декабри соли 2005) таъкид намуда буданд: «Террорист дар асли худ миллат, мазҳаб ва Ватан надорад ва душмани Худову бандагони ӯст… Ин гуна неруҳо аз номи ислом амал намуда, номи неки онро доғдор мекунанд ва манфиатҳои душманону бадхоҳони фарҳанги болои исломиро пиёда месозанд». Ин иқтибос равшании воқеии таъсири экстремизм ва терроризмро нишон медиҳад ва аҳамияти таҳлили психологии онҳо барои таъмини сулҳу амниятро таъкид мекунад.
1. Экстремизм ҳамчун падидаи иҷтимоӣ-психологӣ
Экстремизм ҳамчун шакли ифротии муносибати шахс ба воқеияти иҷтимоӣ, бо хусусиятҳои қутбишавӣ ва маҳдудшавии таҳаммул тавсиф мешавад. Психологҳо қайд мекунанд, ки шахсони осебпазир дар муҳити номуайяни иҷтимоӣ ва стрессҳои психологии доимӣ ба ғояҳои тундрав майл пайдо мекунанд.
Аз нуқтаи назари психология, экстремизм бо ҷузъҳои зер алоқаманд аст:
• Дарки қутбии воқеият: шахс воқеиятро ба шакли дугона — хуб ва бад — мефаҳмад, ки имконияти таҳлили мураккабӣ ва контекстиро маҳдуд месозад;
• Коҳиши тафаккури интиқодӣ: қобилияти баҳогузории мустақил ва таҳлили мантиқӣ заиф мешавад;
• Таҳаммулнопазирӣ ва ҳисси ноадолатӣ: ҳисси ноадолатӣ ва хашм шахсро барои қабули ғояҳои тундрав омода месозад;
• Ниёз ба худтасдиқкунӣ ва ҳувият: ҷустуҷӯи маъно ва ҳувияти шахсӣ дар гурӯҳҳои тундрав қонеъ мегардад.
2. Давраи ҷавонӣ ва осебпазирӣ
Мавриди омӯзиш қарор гирифтани давраи ҷавонӣ нишон медиҳад, ки марҳилаи ташаккули ҳувият марҳилаи ҳассос барои таъсири экстремистӣ мебошад. Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки шахсоне, ки дар муҳити номуайяни иҷтимоӣ ё бо ҳиссиёти норозигӣ аз муҳити атроф рӯ ба рӯ мешаванд, осебпазирии баландтар доранд. Идеологияҳои тундрав эҳтиёҷоти психологии онҳоро муваққатан қонеъ мекунанд, ки метавонад ба тағйири ҷаҳонбинӣ ва қабули рафтори зӯроварона оварда расонад.
3. Нақши ҳиссиёт
Тадқиқот ва таҷрибаҳо нишон медиҳанд, ки ҳиссиётҳо, аз қабили хашм, тарсу ваҳм, ноумедӣ ва ҳисси беадолатӣ, механизми асосии ҷалбшавии шахс ба экстремизм мебошанд. Дар ҳолатҳои стрессӣ ва таъсири таблиғоти тундрав қобилияти таҳлили мантиқӣ заиф мешавад ва шахс воқеиятро ба шакли содда қабул мекунад.
4. Психологияи гурӯҳ ва таъсири иҷтимоӣ
Шомилшавӣ ба гурӯҳҳои экстремистӣ бо механизмҳои равонии иҷтимоӣ алоқаманд аст. Ҳамчун омилҳои асосӣ метавон қайд кард:
• ҳамгуншавии фикр;
• афзоиши ҳиссиёти тааллуқ ба гурӯҳ;
• коҳиши назорат ва масъулияти инфиродӣ.
Ин равандҳо ба устувории ҷаҳонбинии тундрав мусоидат намуда, қобилияти шахсро барои муқовимат ба идеяҳои радикалӣ заиф мекунад.
5. Тафаккури интиқодӣ ҳамчун механизми муҳофизат
Рушди тафаккури интиқодӣ ҳамчун воситаи муқовимат ба радикализатсия муҳим мебошад. Муҳити таълимӣ ва иҷтимоӣ метавонад қобилияти шахсро дар баҳогузорӣ ва таҳлили мустақили иттилоот қавӣ гардонад, ки ба коҳиши таъсири манипулятивии экстремизм мусоидат мекунад.
6. Самтҳои пешгирии иҷтимоӣ-психологӣ
Пешгирии экстремизм ва терроризм дар заминаи психологияи иҷтимоӣ ва тарбиявӣ амалӣ мешавад. Самтҳои калидӣ:
• рушди худшиносӣ ва ҳувият;
• идоракунии стресс;
• тарбияи фарҳанги таҳаммулпазирӣ;
• дастгирии иҷтимоӣ ва психологӣ.
Ҳамин тавр, экстремизм ва терроризм падидаҳои мураккаби иҷтимоӣ-психологӣ буда, решаҳои онҳо дар заминаи омилҳои инфиродӣ, гурӯҳӣ ва иҷтимоӣ ташаккул меёбанд. Омилҳои психологии шахс, аз қабили эҳтиёҷ ба ҳувият, ҳисси беадолатӣ, тарсу ваҳм ва ниёз ба худтасдиқкунӣ, дар марҳилаҳои ҳассос, бахусус давраи ҷавонӣ, осебпазириро ба ғояҳои тундрав зиёд мекунанд. Ғайр аз ин, таъсири гурӯҳ, ҳамчун механизми иҷтимоӣ, метавонад қутбишавии фикрро ба вуҷуд оварад, ки қобилияти мустақилона баҳогузорӣ ва тафаккури интиқодиро заиф мегардонад.
Тадқиқот ва таҷрибаҳо нишон медиҳанд, ки ҳиссиёти пуршиддат, аз қабили хашм, ноумедӣ ва тарс, ҳамчун омилҳои асосӣ шахсро ба қабули ғояҳои тундрав ва амалҳои экстремистӣ водор менамояд. Дар ҳамин замина, рушди тафаккури интиқодӣ ва муҳити таълимиву иҷтимоӣ воситаи муассири муқовимат бо ин зуҳурот мебошад.
Ҳамзамон, пешгирии иҷтимоӣ-психологии экстремизм ва терроризм бояд ба ҳамгироӣ ва амалишавии тадбирҳои тарбиявӣ, фарҳангсозӣ ва дастгирии иҷтимоӣ асос ёбад. Рушди худшиносӣ, тарбияи фарҳанги таҳаммулпазирӣ ва дастгирии гурӯҳӣ имконият медиҳанд, ки шахсони осебпазир ба гурӯҳҳои тундрав ҷалб нашаванд ва устувории психологӣ ва иҷтимоии онҳо таъмин гардад.
Бо назардошти ҳамаи ин омилҳо, таҳлили ҷанбаҳои психологии экстремизм ва терроризм на танҳо барои фаҳмидани механизмҳои ҷалб ва таъсири онҳо муҳим аст, балки ба таҳия ва амалӣ намудани стратегияҳои муассири пешгирӣ ва муқовимат низ заминаи илмӣ фароҳам меорад. Ин равиш метавонад ҷомеаро дар баробари хатарҳои радикализатсия устувор ва боаҳамият нигоҳ дорад.
М.Раҳимова,
омӯзгори калони кафедраи
психологияи иҷтимоӣ ва касбӣ