АЗ КИТОБ ТО ИФРОТ: ТАФАККУРИ ИНТИҚОДӢ – СИПАРИ БОЭЪТИМОД
Имрӯз мо дар ҷаҳоне зиндагӣ мекунем, ки мубориза на танҳо дар сарҳадҳо, балки дар фазои иттилоотӣ низ идома дорад. Барои мо, филологҳо, ин ҳақиқат беш аз пеш равшан аст: калима на танҳо воситаи муошират, балки воситаи пурқуввати таъсиррасонӣ ба андеша ва ҷаҳонбинии инсон низ мебошад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ ҷавонон бо ҷараёни бузурги андешаҳо, шиорҳо ва ақидаҳои гуногун рӯ ба рӯ мешаванд. Дар чунин вазъият хатари паҳншавии ақидаҳои ифротӣ ва ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои хатарнок меафзояд.
Чаро маҳз «Аз китоб то ифрот»? Зеро роҳи ташаккули шахсияти соҳибмаърифат аз китобхонӣ, омӯзиши дониш ва таҳлили амиқи масъалаҳо оғоз меёбад. Китоб ба инсон барои васеъ намудани ҷаҳонбинӣ, баланд бардоштани сатҳи маърифат ва дуруст дарк кардани воқеият мусоидат мекунад. Аммо дар баробари дониш, ҷаҳолат, таассуб ва бепарвоӣ низ метавонанд барои паҳншавии ақидаҳои ифротӣ замина фароҳам оваранд. Албатта, экстремизм ва терроризмро танҳо натиҷаи бесаводӣ донистан дуруст нест, зеро омилҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ, сиёсӣ ва равонӣ низ дар пайдоиши онҳо нақш доранд. Аз ин рӯ, дар муқобили таблиғоти ифротӣ на танҳо дониш, балки қобилияти мустақилона андешидан, муқоисаи далелҳо ва хулосаи дуруст баровардан низ аҳаммияти калон дорад.
Донишҷӯи филология набояд танҳо хонанда ва қабулкунандаи иттилоот бошад. Ӯ бояд таҳлилгари бодиққати матн бошад, маънои аслии суханро дарк кунад, мақсади муаллифро муайян намояд ва роҳҳои таъсиррасонӣ ба андешаи хонандаро шиносад. Чунин дониш ба ӯ имкон медиҳад, ки мазмуни матнро дуруст арзёбӣ намуда, сухани ростро аз маълумоти бардурӯғ ва далелро аз андешаи беасос фарқ кунад. Маҳз ҳамин қобилият барои пешгирии таъсири таблиғоти ифротӣ муҳим аст.
Мо, филологҳо, хуб медонем, ки калима қудрати бузург дорад. Сухан метавонад ба инсон умед бахшад, ӯро ба донишомӯзӣ ва корҳои нек ҳидоят кунад, аммо дар сурати истифодаи ғаразнок метавонад воситаи фиребу барангехтани нафрат гардад. Имрӯз таъсиррасонӣ ба афкори ҷомеа на танҳо тавассути воситаҳои анъанавии иттилоот, балки дар шабакаҳои иҷтимоӣ низ сурат мегирад. Аз ин рӯ, мубориза бо экстремизм ва терроризм танҳо бо чораҳои амниятӣ маҳдуд намешавад, балки пешгирии паҳншавии ақидаҳои ифротӣ ва баланд бардоштани маърифати иттилоотии аҳолиро низ талаб мекунад.
Қобилияти тафаккури интиқодӣ ва сатҳи баланди маърифати сиёсиву ҳуқуқӣ дар муайянсозӣ ва таҳлили муҳтавои таблиғоти ифротгароёна нақши муҳим доранд. Ҷараёнҳои ифротгаро бо истифода аз имконоти забонӣ ва усулҳои таъсиррасонии равонӣ кӯшиш мекунанд, ки ба шуури афрод таъсир расонида, муносибати онҳоро ба арзишҳои иҷтимоӣ, сиёсӣ ва динӣ тағйир диҳанд. Дар ин раванд, мафҳумҳои миллӣ, динӣ ва ахлоқӣ метавонанд аз мазмуни аслии худ ҷудо гардида, ба таври таҳрифшуда барои асоснок намудани ғояҳои ифротгароёна ва ҷалби пайравони нав истифода шаванд.
Мо осори адибони бузурги ҷаҳон, аз қабили Пушкин, Достоевский, Толстой ва дигар намояндагони барҷастаи адабиётро меомӯзем. Аз осори онҳо меомӯзем, ки инсонпарварӣ, эҳтироми ҳамдигар, адолат ва сулҳ аз арзишҳои муҳимми зиндагии инсон мебошанд. Адабиёти классикӣ моро водор месозад, ки рафтори инсон, сабабҳои интихоби ӯ ва оқибатҳои амалҳояшро амиқтар дарк кунем. Ибораи машҳури «Зебоӣ ҷаҳонро наҷот медиҳад», ки бо асари Фёдор Достоевский «Идиот» алоқаманд аст, аҳаммияти арзишҳои маънавиро дар ҳаёти инсон ба ёд меорад. Баръакси ин арзишҳо, ифротгароӣ ба таассуб, бадбинӣ ва беэҳтиромӣ нисбат ба дигарон такя мекунад.
Имрӯз терроризм ва экстремизм на танҳо дар майдонҳои ҷанг, балки дар фазои иттилоотӣ низ зуҳур мекунанд. Яке аз хатарҳои ҷиддии онҳо истифодаи интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ барои паҳн кардани ақидаҳои ифротӣ ва ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои хатарнок мебошад. Агар ин равандро ба таври маҷозӣ «бемории маънавӣ» номем, пас дониш, тафаккури интиқодӣ ва саводи иттилоотиро метавон аз воситаҳои муҳимми пешгирии он донист.
Имрӯз таблиғоти ифротӣ метавонад дар шакли навиштаи ҷолиб дар шабакаҳои иҷтимоӣ, навори кӯтоҳ ё паёми электронӣ паҳн шавад. Ин гуна мавод на ҳамеша бо даъвати ошкоро ба хушунат пешниҳод мегардад. Баъзан муаллифони он аз мушкилоти иҷтимоӣ, эҳсоси норозигӣ ё ниёзҳои равонии ҷавонон истифода бурда, мекӯшанд боварии онҳоро ба даст оранд. Онҳо метавонанд роҳи осони ҳалли мушкилот, адолати зуд ё имконияти ба даст овардани эътирофро ваъда диҳанд. Аз ин рӯ, ҷавонон бояд мазмуни чунин паёмҳоро бодиққат таҳлил намуда, пеш аз қабул кардани ҳар гуна ақида дурустӣ ва эътимоднокии онро бисанҷанд.
Мо, ҳамчун филолог, бояд дарк кунем, ки чӣ гуна гурӯҳҳои ифротӣ маънои калимаҳоро таҳриф мекунанд. Онҳо метавонанд мафҳумҳои динӣ, миллӣ ва ахлоқиро аз мазмуни аслии худ ҷудо намуда, онҳоро ба манфиатҳои ғаразноки худ мутобиқ созанд. Истифодаи суханони эҳсосбарангез, пешниҳоди маълумоти якҷониба ва пинҳон кардани ҳақиқат метавонад қобилияти мустақилона андешидани инсонро заиф созад. Барои ҳамин, ҳангоми хондани ҳар гуна матн бояд ба сарчашмаи он, далелҳои овардашуда, мақсади муаллиф ва дурустии маълумот диққат дод.
Таблиғоти ифротӣ метавонад ҷавононро аз арзишҳои фарҳангӣ, робитаҳои оилавӣ ва муҳити солими иҷтимоӣ дур созад. Вақте инсон аз дастгирии оила, дӯстони боэътимод ва муҳити солими иҷтимоӣ маҳрум мемонад, эҳтимоли таъсирпазирии ӯ аз гурӯҳҳои ифротӣ метавонад зиёд шавад. Аз ин рӯ, ҳифзи фарҳанги миллӣ, омӯзиши таъриху адабиёт ва таҳкими муносибатҳои солими оилавию ҷамъиятӣ дар тарбияи насли наврас аҳаммияти калон доранд.
Бо вуҷуди ин, бояд дар назар дошт, ки ҳар гуна ақидаи нав ё тафовути эътиқодӣ нишонаи ифротгароӣ нест. Меъёри асосии арзёбӣ бояд муносибати шахс ба хушунат, таҳаммулнопазирӣ ва поймол кардани ҳуқуқу озодиҳои дигарон бошад. Ин фарқгузорӣ барои пешгирии таассуб ва ҳифзи фазои солими ҷамъиятӣ муҳим аст.
Хатари дигар дар он аст, ки таблиғоти ифротӣ метавонад бевосита тавассути телефони ҳамроҳ ба ҷавонон дастрас гардад. Гурӯҳҳои хатарнок баъзан аз шабакаҳои иҷтимоӣ истифода бурда, бо шахсони осебпазир робита барқарор мекунанд ва тадриҷан онҳоро ба муҳити худ ҷалб менамоянд. Ин раванд метавонад аз муоширати одӣ оғоз шуда, баъдан ба таъсиррасонии равонӣ, таҳмили ақидаҳои ифротӣ ва ташвиқи амалҳои хатарнок оварда расонад. Аз ин рӯ, ҷавонон бояд ҳангоми муошират бо шахсони ношинос дар интернет эҳтиёткор бошанд, маълумоти гирифтаашонро санҷанд ва дар сурати дучор шудан ба таҳдид ё кӯшиши ҷалб ба фаъолияти хатарнок ба шахсони боэътимод ё мақомоти дахлдор муроҷиат кунанд.
Пешгирии экстремизм ва терроризм, пеш аз ҳама, ба ҳифзи сулҳу субот, истиқлолияти давлатӣ, ваҳдати миллӣ ва амнияти шаҳрвандон равона шудааст. Тоҷикистон низ, мисли дигар кишварҳо, ба иштироки фаъолонаи ҷомеа дар ҳифзи ин арзишҳо ниёз дорад. Донишу маърифат, фарҳанги муошират, эҳтироми ҳамдигар ва қобилияти таҳлили иттилоот аз омилҳои муҳимми муқовимат ба таблиғоти ифротӣ мебошанд.
Китоб ба инсон дониш медиҳад, ҷаҳонбинии ӯро васеъ мекунад ва қобилияти дарки воқеиятро инкишоф медиҳад. Аммо танҳо мутолиа кофӣ нест. Муҳим он аст, ки инсон мазмуни хондаашро таҳлил кунад, далелҳоро аз андешаҳои беасос фарқ намояд ва дар асоси маълумоти боэътимод хулосаи мустақилона барорад.
Барои донишҷӯи филология тафаккури интиқодӣ на танҳо маҳорати касбӣ, балки масъулияти иҷтимоӣ низ мебошад. Ӯ бояд қудрати калимаро дарк кунад, маънои аслии матнро аз таҳрифи ғаразнок фарқ намояд ва дар ташаккули фарҳанги муколама, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми арзишҳои инсонӣ саҳм гузорад.
Китоб сарчашмаи дониш, забон воситаи таъсиррасонӣ ва тафаккури интиқодӣ воситаи боэътимоди шинохти ҳақиқат ва муқовимат ба таблиғоти ифротӣ мебошад. Танҳо бо такя ба маърифат, таҳлили дуруст ва масъулияти шаҳрвандӣ метавонем ҷавононро ба роҳи созандагӣ ҳидоят намуда, дар ҳифзи сулҳу ваҳдат ва ояндаи дурахшони Тоҷикистон саҳм гузорем.
Дустматова Шаҳло,
мудири кафедраи забони муосири рус ва забоншиносии умумии
Муассисаи давлатии таълимии «Донишгоҳи давлатии
Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»