ОМӮЗГОР ВА МАСЪУЛИЯТИ ТАЪРИХИИ ТАРБИЯИ НАСЛИ ОЯНДАСОЗ
Омӯзгор дар ҳар ҷомеа мақоми хос ва рисолати бузург дорад. Агар табиб саломатии инсонро ҳифз намояд, муҳандис ободии кишварро таъмин кунад ва кишоварз заминро ҳосилхез гардонад, пас, омӯзгор инсонро барои зиндагӣ, меҳнат ва созандагӣ омода месозад. Ӯ на танҳо ба шогирдон дониш меомӯзонад, балки дар ташаккули ҷаҳонбинӣ, ахлоқ, маърифати шаҳрвандӣ ва фарҳанги онҳо нақши муҳим мегузорад. Аз ин рӯ, метавон бо итминон гуфт, ки омӯзгор яке аз қувваҳои асосии пешбарандаи ҷомеа ба шумор меравад.
Ҷомеаи муосир бе маориф ва бе омӯзгори соҳибмаърифат наметавонад ба пешрафти устувор ноил гардад. Пешрафти иқтисодӣ, рушди илм, техникаву технология, фарҳанг ва маънавиёт аз сатҳи дониш ва тарбияи насли наврас вобастагии зиёд дорад. Дар маркази ин раванд омӯзгор қарор дорад.
Сарвари давлат бисёр дар баромадҳои худ қайд менамоянд, ки омӯзгор дар раванди тарбияи насли ҷавонон нақши созанда ва муҳим доранд. Миллате, ки омӯзгори асил надорад, ҳеҷ гоҳ ба ягон мартаба намерасад. Омӯзгори дилсӯзу бомаърифат ва ба тарбияи инсон содиқ чароғи маърифат ва боигарии миллат аст.
Вазифаи асосии омӯзгор тарбия ва таълими инсон аст. Инсон аз рӯзҳои аввали ворид шудан ба мактаб бо муҳити нави иҷтимоӣ рӯ ба рӯ мешавад. Ӯ дар баробари омӯхтани хондану навиштан, ҳисобу китоб ва дигар донишҳои илмӣ, тарзи муошират, эҳтироми дигарон, масъулиятшиносӣ, меҳнатдӯстӣ ва муносибати дуруст ба ҷомеаро низ меомӯзад.
Омӯзгор метавонад дар қалби кӯдак тухми муҳаббат ба дониш, Ватан, забон, фарҳанг ва арзишҳои миллӣ кошта, онро ба дарахти пурмеваи маърифат табдил диҳад. Шогирдоне, ки имрӯз дар синфхона менишинанд, фардо табиб, муҳандис, олим, ҳуқуқшинос, омӯзгор, соҳибкор, роҳбар ва дигар мутахассисони ҷомеа хоҳанд шуд. Яъне, мутахассисони оянда маҳз дар мактаб ва зери роҳнамоии омӯзгор ташаккул меёбанд.
Аз ҳамин ҷиҳат, фаъолияти омӯзгор танҳо бо гузаронидани дарс маҳдуд намешавад. Ӯ ба ояндаи дурахшони ҷомеа таъсири амиқ мерасонад.
Дониш яке аз сарватҳои бузурги инсон ва ҷомеа мебошад. Кишварҳое, ки ба илму маориф таваҷҷуҳи бештар медиҳанд, одатан дар рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва технологӣ низ ба дастовардҳои назаррас ноил мешаванд. Аммо дониш худ аз худ ба инсон дода намешавад. Барои расидан ба қуллаҳои маърифат роҳнамо лозим аст ва ин роҳнамо омӯзгор мебошад.
Омӯзгори ҳақиқӣ танҳо маълумотро ба шогирд намегузаронад. Ӯ ба кӯдак меомӯзонад, ки чӣ гуна фикр кунад, савол диҳад, далелҳоро таҳлил намояд, хулоса барорад ва барои ҳалли мушкилот роҳи дуруст пайдо кунад. Дар замони рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ ин вазифа боз ҳам муҳимтар гардидааст.
Имрӯз хонанда метавонад дар чанд сония ба миқдори зиёди маълумот дастрасӣ пайдо кунад. Аммо фарқ кардани маълумоти дуруст аз нодуруст, муай-ян кардани манбаи боэътимод ва истифодаи оқилонаи иттилоот малакаест, ки бояд омӯхта шавад. Дар ин раванд омӯзгор нақши калидӣ дорад.
Маориф бе тарбия комил нест. Агар инсон соҳиби дониши зиёд бошад, вале масъулиятшиносӣ, инсондӯстӣ, ростқавлӣ ва эҳтироми дигаронро надошта бошад, донишаш метавонад барои ҷомеа натиҷаи дилхоҳ надиҳад.
Омӯзгор дар ташаккули ахлоқи шогирдон нақши бузург дорад. Муносибати ӯ бо хонандагон, суханронӣ, рафтор, одоби муошират ва муносибаташ ба меҳнат барои шогирдон намунаи ибрат мегардад. Кӯдакон аксаран на танҳо сухани омӯзгор, балки одобурафтори ӯро низ меомӯзанд.
Аз ин рӯ, омӯзгор бояд пеш аз ҳама худ намунаи шахсияти босавод, бофарҳанг, масъулиятшинос ва инсондӯст бошад. Насиҳати хуб он вақт таъсирбахш мешавад, ки онро рафтори шахсии омӯзгор тасдиқ намояд.
Муҳаббат ба Ватан аз оила оғоз шуда, дар мактаб ташаккул ва тақвият меёбад. Омӯзгор ба насли наврас мефаҳмонад, ки Ватан танҳо як сарзамин нест, балки таърих, забон, фарҳанг, арзишҳо, мардум ва ояндаи муштараки мост.
Тарбияи ватандӯстӣ маънои онро дорад, ки ҷавонон бояд таърихи кишвари худро омӯзанд, мероси фарҳангиро эҳтиром ва ҳифз кунанд, ба забони модарӣ арҷ гузоранд, қонунҳоро риоя намоянд ва барои ободии Ватансаҳм гузоранд.
Омӯзгор метавонад тавассути дарсҳои таърих, адабиёт, забон, фанҳои ҷамъиятӣ ва чорабиниҳои беруназсинфӣ дар қалби хонанда ҳисси масъулият нисбат ба Ватанро бедор созад. Ватандӯстии воқеӣ на танҳо бо сухан, балки бо дониш, меҳнати ҳалол, масъулиятшиносӣ ва хизмати содиқона ба ҷомеа ифода меёбад.
Ҷомеаи имрӯз ба шахсоне ниёз дорад, ки қобилияти мустақилона фикр кардан ва эҷод намудан дошта бошанд. Танҳо азёд кардани маълумот барои зиндагии муосир кофӣ нест. Хонанда бояд донишашро дар амал истифода бурда тавонад.
Омӯзгоре, ки дар шогирд қобилияти андешарониро инкишоф медиҳад, дар асл ба ҷомеа шахсияти фаъол ва созанда маҳсуб меёбад.
Асри XXI асри технология ва иттилоот аст. Компютер, интернет, зеҳни сунъӣ ва дигар воситаҳои рақамӣ тарзи зиндагӣ ва омӯзиши инсонро тағйир додаанд. Ин раванд имкониятҳои нав фароҳам меорад, аммо аз омӯзгор масъулияти бештарро талаб мекунад.
Омӯзгори муосир бояд аз навовариҳои соҳаи маориф огоҳ бошад, технологияҳои таълимиро дуруст истифода барад ва ба шогирдон фарҳанги истифодаи технологияро омӯзонад. Технология набояд ҷойгузини омӯзгор гардад; баръакс, он бояд ҳамчун воситаи ёрирасон барои баланд бардоштани сифати таълим истифода шавад.
Муҳимтарин вазифаи омӯзгор дар чунин муҳит аз он иборат аст, ки хонандаро ба омӯзиши мустақилона, ҷустуҷӯи дониш ва истифодаи дурусту мақсадноки технологияҳои нав роҳнамоӣ кунад.
Сатҳи маърифати ҷомеа аз сатҳи таълиму тарбия вобастагии мустақим дорад. Ҳар қадар шаҳрвандон босаводтар бошанд, ҳамон қадар онҳо ҳуқуқу уҳдадориҳои худро беҳтар дарк мекунанд, қарорҳои оқилона қабул менамоянд ва дар ҳаёти ҷамъиятӣ фаъолона иштирок мекунанд.
Омӯзгор дар ташаккули чунин ҷомеа саҳми бузург мегузорад. Шаҳрванди босавод танҳо касе нест, ки маълумоти зиёд дорад. Ӯ бояд дорои фарҳанги ҳуқуқӣ, маърифати сиёсиву иҷтимоӣ, одоби муошират ва ҳисси масъулият бошад.
Бояд қайд намуд, ки омӯзгор дар тарбияи шаҳрвандони фаъол, масъулиятшинос ва дорои мавқеи солими иҷтимоӣ нақши муҳим дорад.
Мақоми омӯзгор дар ҷомеа бояд ҳамеша баланд бошад. Эҳтироми омӯзгор танҳо як одоби хуб нест, балки эҳтиром ба илму дониш ва меҳнати маънавӣ мебошад.
Ояндаи ҳар миллат аз насли ҷавони он вобаста аст. Насли ҷавони ояндасоз аз мактаб ва муҳити таълиму тарбия неру мегирад. Аз ин рӯ, омӯзгор дар бунёди ояндаи дурахшони миллат саҳми бевосита дорад.
Ҳар як шогирди муваффақ, ҳар як олими навовар, табиби соҳибкасб, муҳандиси моҳир, мутахассиси технологияи муосир ва шаҳрванди масъулиятшинос то андозае маҳсули фаъолияти пурсамари омӯзгорон мебошад.
Бисёр вақт саҳми омӯзгор дар ҷомеа дарҳол ба назар намерасад. Ӯ имрӯз ба кӯдак дарс медиҳад, аммо натиҷаи ин меҳнат метавонад баъд аз даҳсолаҳо дар шакли кашфиёти илмӣ, дастоварди касбӣ ё хизмати шоиста ба ҷомеа падид ояд. Аз ин рӯ, кори омӯзгор кори бунёдии дарозмуддат аст.
Меҳнати омӯзгор баъзан ором ва камнамо менамояд, аммо дар асл он яке аз корҳои пурмасъулияттарин аст. Ӯ ҳар рӯз бо даҳҳо нафар кӯдак кор мекунад, ба саволҳои онҳо ҷавоб медиҳад, мушкилоти онҳоро мешунавад, онҳоро роҳнамоӣ ва тарбия мекунад.
Аз ин рӯ, метавон гуфт, ки омӯзгор бо фаъолияти ҳаррӯзаи худ ояндаи ҷомеаро қадам ба қадам месозад.
Омӯзгор воқеан пешбарандаи ҷомеа аст, зеро ӯ пеш аз ҳама инсонро месозад. Ҷомеаи пешрафта ба шахсони босавод, бофарҳанг, масъулиятшинос, ватандӯст ва созанда ниёз дорад. Ташаккули чунин шахсиятҳо бе фаъолияти омӯзгор ғайриимкон аст.
Омӯзгор ба шогирд дониш медиҳад, аммо рисолати ӯ аз дониш додан хеле болотар аст. Ӯ ба кӯдак роҳ ёфтан ба зиндагиро меомӯзонад, дар қалби ӯ меҳру муҳаббат, масъулият, худшиносӣ ва орзуи пешрафтро бедор мекунад. Ӯ ба наслинаврас нишон медиҳад, ки дониш қудрат аст, меҳнат шараф аст ва хизмат ба ҷомеа вазифаи инсонӣ мебошад.
Аз ин рӯ, ҳар қадар ба рушди маориф, баланд бардоштани мақоми омӯзгор ва беҳтар намудани сифати таълиму тарбия таваҷҷуҳ намоем, ҳамон қадар барои фардои дурахшонии ҷомеа ва давлат заминаи устувор мегузорем.
Омӯзгор чароғи маърифат аст. Ӯ роҳи наслҳоро равшан мекунад. Ҳар як ҷомеае, ки омӯзгорро қадр мекунад, ба дониш арҷ мегузорад ва ба маориф сармоягузорӣ менамояд, барои худ ояндаи устувор ва созанда месозад.
Пас, омӯзгор на танҳо омӯзандаи дарс, балки меъмори маънавии ҷомеа, тарбиятгари насли нав ва яке аз муҳимтарин неруҳои пешбарандаи давлату миллат мебошад.
Мадинаҷон Пардаева,
омӯзгори кафедраи ҳуқуқшиносии Муассисаи давлатии таълимии
«Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»