Таҳдидҳои терроризм, экстремизм ва радикализм суботи ҷомеа
Ҷомеаи муосир бо мушкилоти зиёде рӯ ба рӯ мешавад, ки дар байни онҳо амалҳои террористӣ, ҳаракатҳои экстремистӣ ва идеологияҳои радикалӣ ҷойгоҳи махсус доранд. Ин падидаҳо ба амният ва суботи ҳам давлатҳои алоҳида ва ҳам дар маҷмӯъ ҷомеаи байналмилалӣ таҳдиди ҷиддӣ доранд. Мақола ба таҳлили табиати терроризм, экстремизм ва радикализм, инчунин таъсири онҳо ба равандҳои иҷтимоӣ, амният ва субот бахшида шудааст.
Мафҳумҳои терроризм, экстремизм ва радикализм
Терроризм – падидаест, ки бо истифодаи зӯроварӣ ё таҳдидҳои зӯроварӣ бо мақсади ноил шудан ба ҳадафҳои сиёсӣ, динӣ ё идеологӣ тавсиф карда мешавад. Террористон тарсондан ва тарсонидани шаҳрвандон, давлатҳо ва созмонҳоро бо мақсади фишор овардан ба сохторҳои қудратӣ ва ноором кардани ҷомеа истифода мебаранд. Терроризм, ба фарқ аз дигар шаклҳои зӯроварӣ, ба фарогирии васеи иттилоот, эҷоди таъсири тарси оммавӣ ва ваҳм нигаронида шудааст.
Экстремизм – ин пойбандии ақидаҳои шадиди сиёсӣ, динӣ ё идеологӣ мебошад, ки аксар вақт меъёрҳои умумиқабулшудаи ҳуқуқ, ахлоқ ва адолати иҷтимоиро рад мекунанд. Ҳаракатҳои экстремистӣ ба тағйироти куллӣ дар ҷомеа талош мекунанд, ки ин ба муқовимат бо институтҳои амалкунандаи давлатӣ ва ҷамъиятӣ оварда мерасонад. Экстремизм метавонад ҳам дар сатҳи ғояҳо ва ҳам дар шакли амалҳои воқеӣ, аз ҷумла фаъолияти террористӣ зоҳир шавад.
Радикализм – ин хоҳиши тағироти куллӣ, аксар вақт инқилобӣ дар системаи сиёсӣ, иҷтимоӣ ё иқтисодӣ мебошад. Ҳаракатҳои радикалӣ ҷонибдори зуд ва пурра аз нав сохтани тартиботи мавҷуда мебошанд, бе истифодаи ислоҳоти тадриҷӣ. Худи Радикализм метавонад зӯроварӣ набошад, аммо дар баъзе ҳолатҳо гурӯҳҳои радикалӣ ва пайравони онҳо барои расидан ба ҳадафҳои худ ба амалҳои экстремистӣ ва террористӣ мегузаранд.
Намудҳо ва шаклҳои терроризм
Терроризм ҳамчун падидаи ҷаҳонӣ шаклҳо ва намудҳои гуногун дорад, ки метавонанд вобаста ба ҳадафҳо, ҳавасмандӣ ва усулҳо фарқ кунанд. Намудҳои асосии терроризмро дида мебароем:
Терроризми сиёсӣ – ба ноором кардани низоми сиёсии давлат, вайрон кардани эътимод ба ҳокимият ва фароҳам овардани шароит барои сарнагун кардани он равона шудааст. Гурӯҳҳои террористии сиёсӣ аксар вақт барои таъсир расонидан ба сохторҳои давлатӣ ва сиёсати онҳо ба одамрабоӣ, куштор ва таркишҳо муроҷиат мекунанд.
Терроризми динӣ – ба эътиқод ва таълимоте асос ёфтааст, ки зӯровариро ба манфиати паҳн ё ҳимояи идеалҳои динӣ сафед мекунанд. Дар созмонҳои террористии динӣ аъзои онҳо бар ин назаранд, ки онҳо “ҷанги муқаддас” - ро пеш мебаранд, ки амалҳои зӯроварӣ дар доираи эътиқоди худро сафед мекунанд.
Терроризми этнонатсионалистӣ – аз ҷониби гурӯҳҳое истифода мешавад, ки барои этнос ё миллати худ истиқлолият ё мухториятро меҷӯянд. Ин гурӯҳҳо ҷонибдори озод кардани қаламравҳо, ҳувият ва фарҳанги худ аз таъсир ё назорати хориҷӣ мебошанд, ки аксар вақт ба амалҳои зӯроварӣ алайҳи намояндагони қудрати бартаридоштаи этникӣ ё сиесӣ оварда мерасонанд.
Терроризми иҷтимоию иқтисодӣ – амалҳои террористӣ, ки ба мубориза бо сохти мавҷудаи иҷтимоӣ ё иқтисодӣ равона карда шудаанд. Чунин ҳаракатҳо аксар вақт ба капитализм, ҷаҳонишавӣ ё нобаробарӣ мухолифанд ва кӯшиш мекунанд, ки системаи мавҷудаи иқтисодиро вайрон кунанд.
Сабабҳои терроризм ва экстремизм
Терроризм ва экстремизм дар холигӣ ба вуҷуд намеоянд. Омилҳои мухталифе ҳастанд, ки ба пайдоиш ва рушди онҳо мусоидат мекунанд, аз ҷумла:
Омилҳои сиёсӣ. Дар шароити ноустувории сиёсӣ, заифии институтҳои давлатӣ ё режимҳои авторитарӣ аксар вақт ҳаракатҳои террористӣ ба вуҷуд меоянд, ки мехоҳанд ҳокимият ё низоми сиёсиро иваз кунанд. Дар сурати набудани институтҳои демократӣ, имконияти эътирозҳои осоишта ва изҳори норозигӣ, шаҳрвандон метавонанд ба усулҳои зӯроварии таъсиррасонӣ ба ҳокимият муроҷиат кунанд.
Омилҳои иқтисодӣ. Сатҳи баланди камбизоатӣ, нобаробарӣ, бекорӣ ва набудани дурнамо аксар вақт ба ноумедии иҷтимоӣ оварда мерасонад, ки барои радикализатсия заминаи ҳосилхез фароҳам меорад. Ҷавононе, ки ояндаро намебинанд, метавонанд ба гурӯҳҳои экстремистӣ ё террористӣ дар ҷустуҷӯи адолат ё беҳтар кардани вазъи худ ҳамроҳ шаванд.
Омилҳои иҷтимоӣ. Фарҳангҳое, ки сатҳи баланди беадолатии иҷтимоӣ, табъиз ва набудани ҳуқуқ доранд, метавонанд барои ҳаракатҳои экстремистӣ асос шаванд. Истиснои иҷтимоии баъзе гурӯҳҳои аҳолӣ (масалан, ақаллиятҳои этникӣ ё динӣ) онҳоро ба радикализатсия ва мубориза барои ҳуқуқҳои худ водор мекунад.
Омилҳои идеологӣ ва динӣ. Фанатикони динӣ ва идеологҳои экстремизм аксар вақт барои сафед кардани зӯроварӣ аз эътиқод ва ҷаҳонбинӣ истифода мебаранд. Пешвоёни динӣ ва идеологӣ, ки ғояҳои бартарии як гурӯҳро нисбат ба гурӯҳи дигар пешбарӣ мекунанд, ба радикализатсия ва таҷовуз мусоидат мекунанд.
Омилҳои психологӣ. Ҷароҳатҳои шахсӣ, ноустувории равонӣ ва ниёз ба эътироф низ метавонанд ба радикализатсияи шахсони алоҳида мусоидат кунанд. Баъзе одамон мансубиятро ба гурӯҳҳое меҷӯянд, ки ба онҳо ҳисси қувват ва аҳамият медиҳанд, ки ин аксар вақт ба фаъолияти террористӣ оварда мерасонад.
Таъсири терроризм, экстремизм ва радикализм ба ҷомеа
Терроризм, экстремизм ва радикализм ба ҷомеа таъсири харобиовар расонида, на танҳо ба шахсони алоҳида, балки ба системаҳои идоракунӣ, иқтисод ва умуман муносибатҳои ҷамъиятӣ зарар мерасонанд.
Вайрон кардани амният. Ҳамлаҳои террористӣ ҳаёти муқаррарии шаҳрвандонро халалдор мекунанд ва ҳисси тарсу ҳаросро ба вуҷуд меоранд. Дар натиҷа, ҷомеа камтар бехатар мегардад, ки аз давлат талаб мекунад, ки чораҳои ҳифзи шаҳрвандонро тақвият диҳад, ки дар навбати худ метавонад ҳуқуқ ва озодиҳои аҳолиро маҳдуд кунад.
Ноустувории иқтисодиёт. Амалҳои террористӣ ба иқтисодиёт зарар мерасонанд: инфрасохтор, сайёҳӣ, сармоягузорӣ, тиҷорати байналмилалӣ ва истеҳсолот зарар мебинанд. Таҳдиди доимии терроризм боиси афзоиши хароҷот барои таъмини амният ва кам шудани фаъолияти соҳибкорӣ мегардад.
Эрозияи ҳамбастагии иҷтимоӣ. Терроризм ва экстремизм ба афзоиши нафрат байни гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ мусоидат намуда, муноқишаҳои этникӣ, динӣ ва иҷтимоиро тақвият медиҳанд. Ин боиси суст шудани ҳувияти миллӣ ва вайрон шудани ваҳдати иҷтимоӣ мегардад.
Таҳдидҳо ба институтҳои демократӣ. Терроризм ва экстремизм метавонад боиси суст шудани озодиҳои демократӣ ва ҳуқуқҳои шаҳрвандон гардад, зеро ҳукуматҳо маҷбур мешаванд, ки барои пурзӯр кардани назорат ва назорати аҳолӣ чораҳо андешанд. Ин метавонад ба таҳкими тамоюлҳои авторитарӣ ва маҳдуд кардани ҳуқуқи инсон оварда расонад.
Таъсири манфӣ ба муносибатҳои байналмилалӣ. Дар шароити ҷаҳонишавӣ терроризм ба таҳдиди байналмилалӣ табдил меебад, ки талошҳои ҳамоҳангшудаи давлатҳоро талаб мекунад. Аммо дахолат ба корҳои дигар кишварҳо, истифодаи қувва ва таҳримҳо метавонанд вазъиятро бадтар кунанд, ки боиси шиддат гирифтани низоъҳо ва ташаннуҷ дар муносибатҳои байналмилалӣ гардад.
Усулҳои мубориза бо терроризм, экстремизм ва радикализм
Мубориза бо терроризм, экстремизм ва радикализм равиши ҳамаҷонибаро талаб мекунад, ки тадбирҳоро ҳам дар сатҳи миллӣ ва ҳам дар сатҳи байналмилалӣ дар бар мегирад. Самтҳои асосии мубориза:
Таҳкими идоракунии давлатӣ. Институтҳои қавии давлатӣ, ки ба мушкилоти терроризм ва экстремизм самаранок вокуниш нишон медиҳанд, омили асосии муборизаи бомуваффақият бо онҳо мебошанд. Ҳамоҳангсозии амалҳо байни идораҳо ва мақомоти гуногуни ҳокимият, инчунин ҳамкории байналмилалӣ муҳим аст.
Ислоҳоти иҷтимоӣ ва иқтисодӣ. Барои паст кардани сатҳи радикализатсия, шаҳрвандон бояд ба таҳсилоти босифат, шуғл ва хидматҳои иҷтимоӣ дастрасӣ пайдо кунанд. Ислоҳоти иқтисодӣ, ки ба коҳиш додани нобаробарӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар нигаронида шудаанд, дар пешгирии экстремизм нақши муҳим доранд.
Муборизаи идеологӣ. Муҳим аст, ки ба идеологияҳои радикалӣ дар сатҳи ғояҳо муқобилат карда, оқибатҳои харобиовари экстремизм ва терроризмро фаҳмонем. Барои ин кор бо ҷавонон, ҷалби онҳо ба ташаббусҳои мусбати иҷтимоӣ ва фароҳам овардани имконият барои изҳори назари худ бо роҳи осоишта зарур аст.
Системаҳои огоҳкунии барвақт.
Терроризм, экстремизм ва радикализм таҳдиди ҷиддӣ ба амният ва суботи ҷомеаи муосир мебошанд. Ин падидаҳо на танҳо ба шаҳрвандон, институтҳои давлатӣ ва иқтисодиет зарари мустақим мерасонанд, балки асосҳои сохти демократӣ, вайрон кардани ҳамоҳангии иҷтимоӣ ва барангехтани низоъҳои байниэтникӣ ва динӣ низ зарар мерасонанд. Барои самаранок мубориза бурдан бо ин мушкилот равиши ҳамаҷониба зарур аст, ки таҳкими идоракунии давлатӣ, гузаронидани ислоҳоти иҷтимоӣ ва иқтисодӣ, кори идеологӣ ва ҳамкории байналмилалиро дар бар мегирад.
Вазифаи асосӣ бояд на танҳо муқовимат ба таҳдидҳои террористӣ, балки бартараф кардани шароитҳое бошад, ки ба радикализатсияи аҳолӣ оварда мерасонанд. Ин сармоягузорӣ дар соҳаи маориф, фароҳам овардани имкониятҳои шуғл, афзоиши адолати иҷтимоӣ ва ҳифзи ҳуқуқи инсонро талаб мекунад. Мубориза бо терроризм ва экстремизм бояд доимӣ, бисёрқабата бошад ва ба эҷоди эътимод дар ҷомеа, таҳаммулпазирӣ ва таъмини амният барои ҳамаи шаҳрвандон равона карда шавад.
Шарипова Фарангис, устоди кафедраи санъати тасвирӣ ва ҳунарҳои халқии факултети санъати тасвирӣ ва дизайн