ШАБАКАҲОИ ИҶТИМОӢ ВА ОМИЛҲОИ ЗАРАРОВАРИ ОНҲО БА РАВОНИ ҶАВОНОН
Шабакаҳои иҷтимоӣ имрӯз яке аз ҷузъҳои муҳими ҳаёти ҷавонон ба ҳисоб мераванд. Ин платформаҳо имконият медиҳанд, ки ҷавонон бо дӯстон ва шахсони ошнояшон дар тамоми ҷаҳон робита барқарор кунанд, иттилоот гиранд ва аз хабарҳои охирини ҷаҳон воқиф шаванд. Аммо, дар баробари фоидаҳо ва манфиатҳо, таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ ба равони ҷавонон низ назаррас аст. Ин таъсир метавонад ба рушди шахсияти ҷавонон, худшиносӣ ва муносибатҳо бо ҷомеа таъсири зиёд гузорад. Яке аз таъсироти манфии асосии шабакаҳои иҷтимоӣ ин фишори иҷтимоиест, ки дар мавриди муқоиса бо дигарон ба вуҷуд меояд. Аксарияти ҷавонон дар шабакаҳои иҷтимоӣ зиндагии идеалӣ ва муваффақиятҳои худро намоиш медиҳанд, ки бисёр вақт воқеиятро пурра инъикос намекунад. Ҷавонон, ки ҳанӯз дар марҳалаи ташаккули худшиносӣ қарор доранд, ин ҳолатҳоро бо худ муқоиса мекунанд, ки боиси паст шудани худбаҳодиҳӣ ва эҳсоси нокифоягӣ мешавад. Тамоси доимӣ дар шабакаҳои иҷтимоӣ метавонад сатҳи изтироб ва депрессияро афзоиш диҳад. Яке аз сабабҳои ин ҳолат пайваста доштани эҳтиёҷ ба қабул кардани лайкҳо, шарҳҳо ва назарҳои мусбат аст. Агар ҷавон дар ин платформаҳо натиҷаи дилхоҳро нагирад, эҳсоси ноумедӣ ва яккагию тафрит пайдо мешавад. Баъзе тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки ҷавононе, ки вақти зиёди худро дар шабакаҳои иҷтимоӣ мегузаронанд, бештар аз депрессия ва изтироб ранҷ мебаранд.
Шабакаҳои иҷтимоӣ ба ҷавонон имкон медиҳанд, ки бо дигарон бе маҳдудият робита барқарор кунанд. Аммо, муоширати виртуалӣ муносибатҳои воқеии иҷтимоиро иваз намекунад. Норасоии муоширати рӯ ба рӯ метавонад ба коҳиши малакаҳои иҷтимоӣ, беқадр шудани муҳокимаронӣ ва ҳамдардӣ боиси изолятсия шавад. Мушкилоти асосии дигари шабакаҳои иҷтимоӣ ин вобастагӣ ё "аддиксия" мебошад. Ҷавонон метавонанд вақти зиёдеро бе самар дар ин платформаҳо гузаронанд, ки боиси таназзули қобилияти мутамарказ шудан ба вазифаҳои муҳими ҳаётӣ, таҳсил ва рушд мегардад. Ин вобастагӣ метавонад сабабгори аз даст додани назорат бар вақт ва кам кардани фаъолиятҳои солимӣ ба мисли варзиш, мутолиа ва истироҳат бошад. Дар шабакаҳои иҷтимоӣ меъёрҳои ҷамъиятӣ ва фишорҳои иҷтимоӣ метавонанд ҷавононро ба амалҳои номатлуб водор кунанд. Барои ба меъёрҳои "идеалӣ"-и зоҳирӣ мувофиқат кардан, баъзе ҷавонон ба амалҳое чун истифодаи филтрҳои беинтиҳо барои тағйири намуди зоҳирӣ ё ҳатто истифодаи маводҳои хатарнок ва қарорҳои нодуруст даст мезананд.
Шабакаҳои иҷтимоӣ платформаҳое ҳастанд, ки дар онҳо бисёр хабарҳо ва маълумоти нодуруст паҳн мешаванд. Ҷавонон, ки ҳанӯз малакаи таҳлили иттилоотро комилан рушд надодаанд, метавонанд ба хабарҳои ғалат ва иттилооти нодуруст бовар кунанд. Ин метавонад ба равони онҳо зарар расонад ва ҳатто ба қабули қарорҳои хатарнок сабаб гардад.
Шабакаҳои иҷтимоӣ, сарфи назар аз афзалиятҳояшон, метавонанд ба психологияи ҷавонон таъсири манфӣ расонанд. Барои пешгирӣ кардани ин таъсирот, зарур аст, ки ҷавонон дар бораи истифодаи масъулиятноки шабакаҳои иҷтимоӣ маълумот гиранд, ба худ баҳодиҳии дуруст дошта бошанд ва фаҳманд, ки зиндагии воқеӣ аз муваффақиятҳои "виртуалӣ" фарқ мекунад. Илова бар ин, огоҳсозии волидайн ва муаллимон дар бораи таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ низ муҳим аст, то ки онҳо ҷавононро дастгирӣ ва ҳидоят кунанд.
Барои паст кардани таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ ба психологияи ҷавонон якчанд роҳҳои муҳим ва муассир вуҷуд доранд, ки метавонанд ба беҳтар кардани муносибат ва истифодаи ин платформаҳо мусоидат кунанд. Ин роҳҳо метавонанд ба ҷавонон кумак кунанд, то ки аз шабакаҳои иҷтимоӣ самараноктар ва бидуни зарари равонӣ истифода баранд. Аз ин лиҳоз якчанд омилҳои паст кардани таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоиро номбар мекунем.
1. Таълим ва огоҳӣ дар бораи истифодаи дуруст
Барои ҷавонон муҳим аст, ки дар бораи шабакаҳои иҷтимоӣ ва таъсироти эҳтимолии манфии онҳо маълумот дошта бошанд. Инчунин, омӯзонидани малакаҳои таҳлили иттилоот ва дарки дурусти хабарҳо метавонад онҳоро аз таъсири хабарҳои ғалат ва фишорҳои иҷтимоии нодуруст муҳофизат кунад. Огоҳӣ дар бораи филтрҳо, зоҳирпарастӣ ва фишорҳои иҷтимоии аз ҳад зиёд низ ба ҷавонон кӯмак мекунад, ки худбаҳодиҳии солим дошта бошанд.
2. Танзими вақт ва назорати истифода
Барои коҳиш додани вобастагӣ аз шабакаҳои иҷтимоӣ, муҳим аст, ки вақти истифодаи ин платформаҳо назорат карда шавад. Ҷавонон бояд худро барои истифодаи муътадил маҳдуд кунанд. Як роҳи муассир ин истифодаи барномаҳои махсусест, ки вақти гузаронидашударо дар шабакаҳои иҷтимоӣ назорат мекунанд. Инчунин, ҷудо кардани вақти муайян барои фаъолиятҳои солим ба мисли варзиш, мутолиа ва истироҳат ба ҷавонон кӯмак мекунад, ки худро аз истифодабарии барзиёд муҳофизат кунанд.
3. Маҳдуд кардани фишори иҷтимоӣ
Муқоиса бо дигарон яке аз сабабҳои асосии паст шудани худбаҳодиҳӣ ва изтироб дар байни ҷавонон аст. Барои коҳиш додани ин фишор, муҳим аст, ки ҷавонон фаҳманд, ки ҳаёти дар шабакаҳои иҷтимоӣ намоишдодашуда аксар вақт бо воқеият мувофиқат намекунад. Инчунин, бояд ба онҳо ёдрас кард, ки дастовардҳо ва хушбахтии шахсӣ аз шабакаҳои иҷтимоӣ вобаста нестанд.
4. Рушди худшиносӣ ва худбаҳодиҳии солим
Барои пешгирии таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ ба худбаҳодиҳии ҷавонон, бояд кор кард, то онҳо худшиносии солим дошта бошанд. Волидайн ва муаллимон метавонанд ба рушди эътимод ба худ дар ҷавонон кӯмак кунанд ва ба онҳо ёд диҳанд, ки худбаҳодиҳии шахсӣ бояд ба арзишҳои воқеӣ, на шабакаҳои иҷтимоӣ асос ёбад.
5. Истифодаи муҳтавои мусбат ва таълимӣ
Тавсия дода мешавад, ки ҷавонон дар шабакаҳои иҷтимоӣ ба муҳтавои мусбат ва таълимӣ бештар диққат диҳанд. Пайгирии саҳифаҳо ва шахсони маърифатӣ, ки ба рушд ва омӯзиш мусоидат мекунанд, метавонанд ба онҳо кумак кунанд, ки истифодаи шабакаҳои иҷтимоиро самараноктар созанд. Муҳтавои мусбат метавонад равони онҳоро мустаҳкамтар созад ва аз стрессу фишорҳои нолозим муҳофизат намояд.
6. Гузаронидани вақти бештар бо дӯстони воқеӣ ва оила
Муносибатҳои воқеӣ бояд ҳамеша дар ҷойи аввал бошанд. Барои коҳиш додани вобастагӣ аз шабакаҳои иҷтимоӣ, муҳим аст, ки ҷавонон вақти бештарро бо дӯстони воқеӣ ва аъзоёни оила гузаронанд. Муоширати рӯ ба рӯ ва иштироки фаъол дар фаъолиятҳои иҷтимоӣ метавонанд ба онҳо кумак кунанд, ки аз танҳоӣ ва вобастагӣ ба муоширати виртуалӣ дур бошанд.
7. Мушоҳидаи вазъи равонӣ ва гирифтани кумак
Агар аломатҳои стресс, депрессия ё изтироб дар натиҷаи истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ пайдо шаванд, муҳим аст, ки ба равоншинос ё машваратчии равонӣ муроҷиат шавад. Машваратҳои равонӣ ва гурӯҳҳои дастгирӣ метавонанд ба ҷавонон кӯмак кунанд, ки бо мушкилоти рӯҳиву равонӣ беҳтар мубориза баранд.
8. Танзим ва муҳофизати махфият
Бо мақсади муҳофизат аз таҳдидҳои беруна ва пешгирӣ аз фишорҳои номатлуби иҷтимоӣ, ҷавонон бояд дар бораи танзимоти махфият дар шабакаҳои иҷтимоӣ маълумот дошта бошанд. Истифодаи дурусти ин танзимот онҳоро аз хатари паҳн шудани маълумоти шахсӣ ва таъсири манфии хабарҳои ғалат муҳофизат мекунад.
Паст кардани таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ ба равони ҷавонон якчанд роҳҳои муассир дорад, ки ҳам аз ҷониби худи ҷавонон ва ҳам аз ҷониби ҷомеа амалӣ шуданаш мумкин аст. Омӯзиши дурусти истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ, рушди худбаҳодиҳии солим, назорати вақт ва муоширати воқеӣ метавонанд таъсири ин платформаҳоро кам кунанд ва ҷавононро аз хатарҳои равонӣ муҳофизат намоянд.
М.Ғ.Файзиев,
устоди Муассисаи давлатии таълимии
«Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба
номи академик Бобоҷон Ғафуров»