Дар асоси шиору эҳсосот вазият таъмин намешавад
Ҳамчун як шаҳрванди оддии ин кишвари озоду соҳибистиқлол як ҷанба маро кайҳо боз водор кардааст, ки мушоҳидаҳои нигаронкунанда бигӯям. Яъне мо хуб медонем, ки солҳои охир инқилобҳо бо "номи зебо" дар бисёре аз минтақаҳои дунё ноком шуда, он кишварҳо ва мардуми онҳоро ба буҳронҳои сангин кашиданд. Тааҷҷубовар аст, ки ин гуна кризисҳои иҷтимоию сиёсиро пешгӯӣ кардан мумкин аст. Барои ба ин боварӣ ҳосил кардан кофист, ки гуруснагиҳое, ки ба сари Миср, Сурия ва дигар мамлакатҳо омада буданд, ёдовар шавем. Агар хотирам хуб бошад, чанд сол пеш як сиёсатшиноси маъруфи рус дар телевизиони марказӣ баромад ва ошкоро гуфт, ки соли 2014 дар яке аз ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ бесарусомонӣ рух медиҳад. Ин чист — дидаю дониста тухми хавфу хатар паҳн кардан ё аз «рузи барвакт» огоҳ кардан аз бетартибиҳои пешбинишуда? Албатта, омили инсониро сарфи назар кардан мумкин нест. Охир, дар таърих бисёр василаҳои сиёсие буданд, ки нисбат ба пештара бештар ба хаёлоти худ озодӣ дода, даъво карда, худро ба Нострадамус баробар мекунанд. Бо вуҷуди ин, худ аз худ маълум аст, ки тағйироти замон, воқеияти дирузу имрўз ҳушёриро тақозо мекунад.
Борҳо таъкид кардан лозим аст, ки муносибатҳои байни ҷумҳуриятҳои Тоҷикистон ва Қирғизистон ҳамеша бо ҳамсоягии нек, дӯстӣ, муносибатҳои пай дар пай иқтисодию иҷтимоӣ хос буданд.
Равандҳои делимитатсия ва демаркатсия дар сарҳади умумии кишварҳо тақозои замон аст. Дар ин гуна мавридхо дар натичаи баҳсу мунозираҳои муайян, чунон ки дар боло зикр кардем, эҳсосот аз зери назорат мебарояд ва онҳоро ба хусумати «сафеду сиёҳ» табдил додан дуруст нест. Ҳамаи ин ба сари вакт фурухтани шавқу ҳавас, ба вазъият объективона баҳо додан, аз ҷиҳати хайрхоҳӣ дур нашуда, роҳҳои қобили қабул, ки ҳар ду тарафро қонеъ мегардонанд, вобаста аст.
Дар ин бора андешаҳои Александр Князев, коршиноси бонуфузи Осиёи Марказӣ, муаррих, шарқшинос, ки дар матбуот нашр шудаанд, арзишманданд. Коршиноси маъруф мехоҳад дар бораи муноқишаҳои марзӣ андешаҳои умумӣ ироа кунад ва мегӯяд, ки “Дар зоҳир равобити қирғизҳову тоҷикон дар тамоми давраи шӯравӣ, бахусус дар чаҳорчӯби равобити печида ва гоҳе комилан душманона, гоҳе дӯстона буд». Худо шоҳид аст: дар солҳои истиқлолият бо омилҳои мухталифи объективӣ ва субъективӣ шояд байни ҷумҳуриҳои Ӯзбекистону Тоҷикистон сардии муваққатӣ ба вуҷуд омада, ихтилофҳо ба вуҷуд омада бошанд ҳам, аммо ин муносибатҳо ҳеҷ гоҳ тобиши душманона нагирифтаанд! Илова бар ин, дар натиҷаи талошҳои пайвастаи роҳбарони давлатҳои ҳамсоя, бахусус Сарвари давлатамон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мушкилоти мавҷуда тадриҷан ҳалли худро ёфта истодааст ва шак нест, ки ин саъю кўшишҳои наҷиб барои ваҳдат дар оянда самара мебахшад.
Вазъият ҳар қадар мураккаб бошад ҳам, мо барои дилпурона назар кардан ба пешомадҳои «пастшавии шиддати» байни ҷумҳуриҳои Тоҷикистон ва Қирғизистон сабабҳои кофӣ дорем. Охир, тибки протоколи ба имзорасидаи гуфтушуниди дутарафа, ки дар Бишкек барпо гардид, аз руи аксари масъалаҳо созишҳои муайян ҳосил гардиданд. Махсусан хурсандиовар аст, ки дар бораи аз ноҳияҳои наздисарҳади баровардани қувваҳои ба сарҳадҳо овардашуда қарори ягона қабул шуда, роҳи ба эътидол овардани вазъият рӯз то рӯз интихоб карда шуд.
Мо мехохем боз дар бораи як масъалаи дарднок таваққуф кунем. Ба фикри мо, дар тӯли ин солҳо Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил рисолати худро дуруст накард. Образона гуфтан мумкин аст, ки «сари ҳамватанон ба ҳам намеояд». Коршиносон бештар мегӯянд, ки кишварҳои узви иттиҳод ба ҷои ҳалли мушкилоти ба миён омада, танҳо дар доираи манфиатҳои худ мубориза мебаранд, дурнамои таъсиси чунин сохторро ба таври ҷиддӣ зери суол бурдааст. Ва онҳо аз бисёр ҷиҳат дурустанд. Мавқеи Созмони Паймони Амнияти Дастаҷамъӣ, ки ваколатдор аст, дар вазъиятҳое, ки даргириҳои низомӣ ба миён омадаанд, ба шиддат фавран хотима бахшад? Дар замони таниш дар равобити Қирғизистону Тоҷикистон ин созмон, тавре Александр Князев дуруст қайд кардааст, “...аз ҳар гуна дахолат худдорӣ мекард”. Шояд онҳо мехостанд Созмони Амният ва Ҳамкории Аврупо ё ягон каси дигарро даъват кунанд, то як навъ имтиёз ба даст оранд...».
Оре, табиист, ки чунин бефаъолият ва ё танбалӣ, ки мавқеи бетарафиро ба ёд меорад, сохторҳои болоро бадном мекунад. Давр тақозо мекунад, ки равишҳои нав ба эътидол овардани вазъи сиёсӣ, иҷтимоию иқтисодии кишварҳои ҳамсоя, таҳияи механизмҳои амалиёти фаврӣ заруранд.
Воқеан, коршинос оид ба масъалаҳои байналмилалӣ Абдуллоҳи Раҳнамо дар мақолаи худ таҳти унвони “Мавқеи Тоҷикистон ё чаро Ҷумҳурии Тоҷикистон кишвари таҷовузгар нест?” бо далелҳо исбот кардааст, ки кишвари ҳамсоя дар муносибатҳои Тоҷикистону Қирғизистон якҷониба амал мекунад. На дар асоси ҳуҷҷатҳои дорои аҳамияти байналхалқӣ кушиши бо тавсияи ҳуҷҷатҳои ба манфиати мамлакати худ бударо ҳал кардани масъала, ҳеч асосе надорад. Ҷониби Қирғизистон, ки қасди баргардонидани 211 000 гектар замини додаи Тоҷикистонро надорад, мехоҳад бо миёнарав табдил додани шахси сеюм вазъро печидатар кунад. Дар ин замина Тоҷикистон кишвари таҷовузкор нест, балки кишвари қурбонист. Бозгашти қаламрави он барои Тоҷикистон як масъалаи муҳими манфиатҳои миллӣ мебошад. Барои мо хеле муҳим аст, ки инро ба мардуми ҷаҳон исбот кунем ва нишон диҳем.
...Дар охир боз як чизи дигарро бо камоли боварӣ гуфта метавонам: дар гушаю канорҳои бихишт-намуди Исфараю Боткент одамони ватандӯст ва сулҳдӯст кам нестанд. Онҳо ҳамватанони ҳамфикри зиёд доранд. Чунин афрод, ки шиори ҳамбастагӣ ва дӯстиро пуштибонӣ мекунанд, вазифадоранд, ки барои наслҳои оянда дарси бузурги башардӯстона гузоранд.
Чи тавре ки мебинед, ман ин фикрҳоро беҳуда нанавишта истодаам. Албатта, ба ин муноқишаҳои нохуши ахир дар минтақаи муштараки марзии байни навоҳии Исфараи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва навоҳии Боткени Қирғизистон сабаб шуд. Аз дарси таърих маълум аст, ки вақте дар заминаи як масъалаи ҳассос, ба мисли якпорчагии ҳудудӣ ва миллӣ мушкилот ба вуҷуд меояд, аксар вақт содагӣ ва оқилона ба гирдоби ҳавасҳо меафтад, муносибатҳо печидатар мешаванд, муносибатҳои сиёсию иҷтимоӣ, иктисодӣ ба миён меоянд, ки онҳоро ба осонӣ ҳал кардан мумкин нест. Ин вазъро ҳам дар натиҷаи дурандешӣ дар муносибатҳои тарафҳое, ки ба ҳамдигар «даст фишурда» мешаванд ва ҳам дар натиҷаи «саъю кушиши беғаразонаи» қувваҳои сеюм ба рузнома овардан мумкин аст. Махсусан омили навбатӣ хеле хавфнок аст ва дур нест, ки вазъият комилан тағйир меёбад.
Равшан Усанов, дотсенти ДДХ ба номи академик Б.Ғафуров