БАЛАНД БАРДОШТАНИ МАЪРИФАТИ ҲУҚУҚӢ – ВОСИТАИ МУҲИММИ МУКОВИМАТ
Дар шароити муосир коррупсия яке аз мушкилоти ҷиддии ҷомеаи ҷаҳонӣ ба ҳисоб рафта, ба рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва сиёсии давлатҳо таъсири манфӣ мерасонад. Ин падида ба фаъолияти самараноки мақомоти давлатӣ халал ворид намуда, сатҳи эътимоди ҷомеаро нисбат ба ҳокимияти давлатӣ коҳиш медиҳад. Аз ин рӯ, муқовимат ба коррупсия яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шумор меравад.
Дар солҳои соҳибистиқлолӣ дар кишвар як қатор санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, стратегияҳо ва барномаҳои давлатӣ қабул гардидаанд, ки ба пешгирӣ ва паст намудани сатҳи коррупсия равона шудаанд. Дар ин самт қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба коррупсия» ва татбиқи Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия аҳамияти махсус доранд.
Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки танҳо бо роҳҳои маъмурӣ ва ҷазодиҳӣ пурра решакан намудани коррупсия имконнопазир мебошад. Барои коҳиш додани ин падида пеш аз ҳама баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон зарур аст. Зеро шахсе, ки ҳуқуқ, уҳдадориҳо ва меъёрҳои қонунгузориро хуб медонад, камтар ба амалҳои коррупсионӣ даст мезанад ё қурбонии он мегардад.
Маърифати ҳуқуқӣ қисми муҳими фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа буда, ба ташаккули ҳисси масъулият, эҳтиром нисбат ба қонун ва фаъолнокии шаҳрвандӣ мусоидат менамояд. Маҳз бо ҳамин сабаб дар сиёсати давлатии Тоҷикистон масъалаи баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ мавқеи муҳимро ишғол мекунад.
Дар баробари ин, ташаббусҳои байналмилалии Эмомалӣ Раҳмон оид ба таҳкими маърифати ҳуқуқӣ ва рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд аҳамияти махсус дошта, барои баланд гардидани нуфузи байналмилалии Тоҷикистон мусоидат менамоянд. Ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки маърифати ҳуқуқӣ ҳамчун воситаи муҳими таъмини адолат, шаффофият ва муқовимат ба коррупсия арзёбӣ мегардад.
Дар шароити муосир баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ яке аз самтҳои муҳими пешгирии коррупсия ба ҳисоб меравад. Таҷрибаи давлатҳои пешрафта нишон медиҳад, ки сатҳи пасти коррупсия пеш аз ҳама ба баланд будани фарҳанг ва маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон вобастагӣ дорад. Аз ин лиҳоз, ташаккули шуури ҳуқуқӣ ва эҳтиром ба қонун метавонад ҳамчун воситаи самараноки муқовимат ба коррупсия хизмат намояд.
Маърифати ҳуқуқӣ дар навбати аввал ба шаҳрванд имкон медиҳад, ки ҳуқуқ ва уҳдадориҳои худро дуруст дарк намояд. Шахсе, ки аз меъёрҳои қонунгузорӣ огоҳ аст, метавонад манфиатҳои худро аз роҳи қонунӣ ҳимоя кунад ва ба амалҳои ғайриқонунӣ роҳ надиҳад. Баръакс, надонистани қонун аксар вақт боиси содир гардидани ҳуқуқвайронкунӣ ва паҳншавии муносибатҳои коррупсионӣ мегардад.
Яке аз омилҳои муҳими коҳиш додани коррупсия ташаккули ҳисси масъулият ва эҳтиром нисбат ба қонун мебошад. Агар шаҳрвандон дарк намоянд, ки риояи қонун кафолати адолат ва суботи ҷомеа аст, онҳо нисбат ба амалҳои коррупсионӣ муносибати манфӣ пайдо мекунанд. Дар чунин ҳолат ҷомеа худ ба муқобили коррупсия мавқеи фаъоли шаҳрвандӣ ишғол менамояд.
Маърифати ҳуқуқӣ инчунин ба баланд гардидани шаффофият дар фаъолияти мақомоти давлатӣ мусоидат мекунад. Шаҳрвандоне, ки ҳуқуқҳои худро медонанд, метавонанд аз мақомоти давлатӣ риояи қонунро талаб намоянд, аз амалҳои ғайриқонунӣ шикоят кунанд ва барои таъмини адолат мубориза баранд. Ин ҳолат имконияти суиистифода аз ваколатҳои хизматиро коҳиш медиҳад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон, махсусан ҷавонон, ҳамчун самти муҳими сиёсати давлатӣ эътироф гардидааст. Зеро ҷавонон неруи асосии ҷомеа буда, ташаккули ҷаҳонбинӣ ва фарҳанги ҳуқуқии онҳо барои ояндаи давлат аҳамияти калон дорад. Бо ҳамин мақсад дар муассисаҳои таълимӣ омӯзиши фанҳои ҳуқуқӣ, корҳои фаҳмондадиҳӣ ва чорабиниҳои маърифатӣ баргузор карда мешаванд.
Истифодаи воситаҳои ахбори омма ва шабакаҳои иҷтимоӣ низ дар баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ нақши муҳим доранд. Тавассути барномаҳои телевизионӣ, семинарҳо, конфронсҳо ва маводи иттилоотӣ шаҳрвандон метавонанд оид ба ҳуқуқу уҳдадориҳои худ маълумоти зарурӣ ба даст оранд. Ин тадбирҳо барои ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ дар ҷомеа мусоидат менамоянд.
Ҳамин тариқ, маърифати ҳуқуқӣ на танҳо воситаи баланд бардоштани донишҳои ҳуқуқии аҳолӣ, балки омили муҳими ташаккули ҷомеаи адолатпарвар ва муқовимат ба коррупсия мебошад. Танҳо дар ҷомеае, ки шаҳрвандони он дорои маърифати баланди ҳуқуқӣ мебошанд, метавон сатҳи коррупсияро коҳиш дода, волоияти қонунро таъмин намуд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ масъалаи баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ танҳо аҳамияти дохилидавлатӣ надошта, ба яке аз масъалаҳои муҳими байналмилалӣ табдил ёфтааст. Имрӯз бисёр давлатҳо кӯшиш менамоянд, ки тавассути таҳкими фарҳанги ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани шуури шаҳрвандон ба падидаҳои манфӣ, аз ҷумла коррупсия, муқовимат намоянд. Дар ин замина ташаббусҳои байналмилалии Эмомалӣ Раҳмон аҳамияти махсус доранд.
Пешвои миллат дар суханрониҳо ва паёмҳои худ пайваста таъкид менамоянд, ки ташаккули ҷомеаи ҳуқуқбунёд бидуни баланд будани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ғайриимкон аст. Ба андешаи Пешвои миллат, эҳтиром ба қонун, донистани ҳуқуқу уҳдадориҳо ва масъулияти шаҳрвандӣ заминаи асосии рушди устувори давлат ва ҷомеа мебошад.
Бо ташаббуси роҳбарияти Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи таҳкими маърифати ҳуқуқӣ дар сатҳи байналмилалӣ низ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифт. Ин ташаббусҳо ба баланд бардоштани нақши ҳуқуқ дар ҷомеа, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таҳкими адолати иҷтимоӣ равона гардидаанд. Маҳз тавассути чунин сиёсати ҳуқуқмеҳвар Тоҷикистон ҳамчун давлати ҷонибдори арзишҳои ҳуқуқӣ ва адолат дар арсаи байналмилалӣ муаррифӣ мегардад.
Аҳамияти ташаббусҳои мазкур пеш аз ҳама дар он зоҳир мегардад, ки маърифати ҳуқуқӣ ҳамчун воситаи муҳими пешгирии коррупсия арзёбӣ мешавад. Шаҳрвандоне, ки дорои дониш ва фарҳанги ҳуқуқии баланд мебошанд, нисбат ба амалҳои коррупсионӣ муносибати оштинопазир доранд ва ҳуқуқҳои худро аз роҳи қонунӣ ҳимоя мекунанд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ метавонад барои коҳиш додани омилҳои мусоидаткунандаи коррупсия нақши муҳим бозад.
Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон инчунин барои густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ дар самти мубориза бо коррупсия мусоидат менамоянд. Имрӯз коррупсия ҳамчун мушкилоти глобалӣ эътироф гардида, мубориза бо он ҳамоҳангии фаъолияти давлатҳо ва созмонҳои байналмилалиро талаб мекунад. Дар чунин шароит таҷрибаи Тоҷикистон дар самти тарғиби маърифати ҳуқуқӣ метавонад барои дигар кишварҳо низ аҳамияти муайян дошта бошад.
Дар баробари ин, ташаббусҳои Пешвои миллат барои баланд гардидани нуфузи байналмилалии Тоҷикистон низ мусоидат менамоянд. Ҷаҳониён Тоҷикистонро ҳамчун давлате мешиносанд, ки ба масъалаҳои ҳуқуқи инсон, адолат ва маърифати ҳуқуқӣ аҳамияти ҷиддӣ медиҳад. Ин омил метавонад барои таҳкими ҳамкориҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии кишвар бо ҷомеаи ҷаҳонӣ заминаи мусоид фароҳам оварад.
Ҳамин тариқ, ташаббусҳои байналмилалии Пешвои миллат оид ба маърифати ҳуқуқӣ на танҳо аҳамияти сиёсӣ ва иҷтимоӣ доранд, балки ҳамчун воситаи муҳими ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ низ арзёбӣ мегарданд. Баланд гардидани сатҳи маърифати ҳуқуқии ҷомеа метавонад барои таҳкими волоияти қонун, рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ва коҳиш додани сатҳи коррупсия мусоидат намояд.
Бо вуҷуди тадбирҳои андешидашуда, дар самти баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ ва муқовимат ба коррупсия ҳанӯз ҳам баъзе мушкилот мавҷуданд. Ин мушкилот метавонанд ба самаранокии сиёсати зиддикоррупсионӣ таъсири манфӣ расонанд. Аз ин рӯ, омӯзиш ва бартараф намудани онҳо барои рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд аҳамияти муҳим дорад.
Яке аз мушкилоти асосӣ сатҳи нокифояи донишҳои ҳуқуқии баъзе қишрҳои ҷомеа мебошад. На ҳамаи шаҳрвандон ҳуқуқу уҳдадориҳои худро хуб медонанд ва баъзан аз меъёрҳои қонунгузорӣ огоҳии кофӣ надоранд. Ин ҳолат метавонад боиси зиёд гардидани ҳуқуқвайронкунӣ ва паҳншавии муносибатҳои коррупсионӣ гардад.
Дар шароити рушди босуръати технологияҳо масъалаи амнияти иттилоотӣ ва паҳншавии маълумоти носаҳеҳ низ метавонад ба ташаккули маърифати ҳуқуқӣ таъсири манфӣ расонад. Баъзе шаҳрвандон аз манбаъҳои ғайрирасмӣ маълумот гирифта, моҳияти қонун ва ҳуқуқро нодуруст дарк мекунанд. Аз ин рӯ, таҳкими корҳои иттилоотию фаҳмондадиҳӣ тавассути манбаъҳои расмӣ хеле муҳим мебошад.
Бо мақсади такмили маърифати ҳуқуқии ҷомеа ва пешгирии коррупсия андешидани як қатор чораҳо зарур мебошад. Пеш аз ҳама, бояд сатҳи тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон, махсусан ҷавонон, баланд бардошта шавад. Дар муассисаҳои таълимӣ бояд омӯзиши фанҳои ҳуқуқӣ ва корҳои тарбиявӣ боз ҳам тақвият дода шаванд.
Инчунин зиёд намудани чорабиниҳои маърифатӣ, семинарҳо, конференсияҳо ва барномаҳои иттилоотӣ метавонад ба баланд гардидани донишҳои ҳуқуқии аҳолӣ мусоидат намояд. Дар ин самт иштироки мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, воситаҳои ахбори омма ва ҷомеаи шаҳрвандӣ аҳамияти муҳим дорад.
Яке аз роҳҳои муҳими коҳиш додани омилҳои коррупсионӣ рушди хизматрасониҳои электронӣ ва рақамикунонии фаъолияти мақомоти давлатӣ мебошад. Истифодаи технологияҳои рақамӣ шаффофиятро зиёд намуда, имконияти тамоси мустақими шаҳрвандонро бо шахсони мансабдор коҳиш медиҳад. Ин раванд метавонад барои пешгирии ришвахорӣ ва суиистифода аз ваколатҳои хизматӣ мусоидат намояд.
Ҳамин тариқ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ раванди пайваста ва дарозмуддат буда, ҳамкории давлат ва ҷомеаро талаб мекунад. Танҳо тавассути ташаккули фарҳанги баланди ҳуқуқӣ ва эҳтиром ба қонун метавон сатҳи коррупсияро коҳиш дода, заминаи рушди устувори ҷомеаро фароҳам овард.
Манзурахон Сатторова,
дотсенти кафедраи иқтисодиёти рақамӣ ва менеҷменти факултаи
иқтисодии Муассисаи давлатии таълимии «Донишгоҳи давлатии
Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»